هیپوتالاموس

 

هیپوتالاموس قسمتی از مغز انسان می باشد که در زیر تالاموس و درست در قسمت بالایساقه مغز واقع شده است. اندازه هیپوتالاموس در یک انسان بالغ، تقریبا به اندازه یک بادام می باشد.

41722552024821486142749110392232014844

 

 

یکی از مهم ترین وظایف غده هیپوتالاموس، برقراری ارتباط بین دستگاه عصبی و سیستم غدد درون ریز می باشد. سیستم غدد درون ریز کار ترشح هورمون ها را بر عهده دارد.

از دیگر وظایف غده هیپوتالاموس می توان به انجام فرایند های متابولیکی و فعالیت های مربوط به سیستم عصبی خودکار اشاره کرد.

رگ های خونی بین غده هیپوتالاموس و غده هیپوفیز، هورمون های ترشح شده از هیپوتالاموس را به غده هیپوفیز می رسانند.

غده هیپوتالاموس با غده هیپوفیز ارتباط نزدیک عصبی و خونی دارد، به این صورت که هورمون‌های بخش پسین هیپوفیز به وسیله هیپوتالاموس ساخته می‌شوند و ترشح هورمون‌های بخش پیشین آن به وسیله موادی که هیپوتالاموس می‌سازد، تنظیم می‌شود.

غده هیپوتالاموس هورمون هایی را تولید می کند که در مهار و تحریک هورمون های دیگر بدن موثرند.

 

سایر اعمال هیپوتالاموس عبارتند از تنظیم:

 

– ضربان فلب و فشار خون

– دمای بدن

– برقراری تعادل بین مایعات بدن

– اشتها و وزن بدن

– ترشحات غدد معده و روده

– ساعت درونی بدن

 

 

 

هیپوتالاموس وظیفه کنترل بسیاری از احساسات پیچیده، خلق‌وخو، رفتارهای انگیزشی مانند گرسنگی و مصرف غذا و هر چیزی که به نوعی با مفهوم لذت بردن، رضایت و آرامش و فعالیت های خلاقانه در ارتباط باشد را بر عهده دارد.

 

توجه:غده هیپوتالاموس و غده هیپوفیز ارتباط نزدیکی با هم دارند و مشخص کردن وجود اختلال در یکی از آن دو برای پزشک بسیار پیچیده و دشوار می باشد.

 

 

هورمون های هیپوتالاموس:

 

هورمون ضد ادرار : با افزایش ترشح این هورمون در خون، آب بیشتری توسط کلیه ها جذب می شود و در نتیجه، ادرار کمتری تولید می شود.

 

– هورمون آزادکننده کورتیکوتروپین : پس از آن که این هورمون از هیپوتالاموس ترشح شد، پیام هایی را به قسمت قدامی غده هیپوفیز می فرستد تا غدد آدرنال (فوق کلیه)، کورتیکواستروئید آزاد کنند. آزاد شدن این ماده سبب تنظیم سوخت و ساز بدن می شود و پاسخ های ایمنی را تنظیم می کند.

 

– هورمون آزادکننده گنادوتروپین : آزاد شدن این هورمون از غده هیپوتالاموس سبب تحریک قسمت قدامی غده هیپوفیز می شود و غده هیپوفیز هورمونی ترشح می کند تا سبب آزاد شدن هورمون تحریک کننده فولیکول (FSH) و هورمون تولید جسم زرد (LH) در زنان شود. عملکرد منظم این هورمون، سبب عملکرد طبیعی تخمدان ها در خانم ها و بیضه ها در مردان می شود.

 

– هورمون آزادکننده یا بازدارنده هورمون رشد: با تاثیر هورمون غده هیپوتالاموس بر غده هیپوفیز هورمون آزادکننده یا بازدارنده رشد، تولید و ترشح می شود. این دو هورمون اثراتی عکس یکدیگر دارند. تولید هورمون تحریک کننده رشد در سنین کودکی و نوجوانی، بسیار ضروری است و سبب حفظ ترکیب سالم بدن می شود.

این هورمون ها در افراد بالغ و بزرگسال به حفظ سلامت استخوان ها و توده های عضلانی کمک می کند و بر توزیع چربی بدن تاثیر می گذارد.

 

– هورمون اکسی توسین : تولید و ترشح هورمون اکسی توسین در بدن، سبب ایجاد فرایند های مختلفی مانند اوج لذت جنسی، توانایی در اعتماد کردن به افراد، تنظیم درجه حرارت بدن، تنظیم ساعت درونی بدن و ترشح شیر از سینه مادر می شود.

 

– هورمون آزادکننده یا بازدارنده پرولاکتین: این هورمون به نام هورمون دوپامین نیز شناخته می شود. این دو هورمون مخالف یکدیگر عمل می کنند. هورمون های آزادکننده پرولاکتین سبب تولید شیر در مادر می شود و هورمون های باز دارنده پرولاکتین سبب مهار تولید شیر در سینه های مادر می شود.

 

– هورمون آزادکننده تیروتروپین: این هورمون بر روی غده تیروئید تاثیر می گذارد و سبب ترشح هورمون (TSH) می شود . هورمون های غده تیروئید سبب تنظیم سوخت و ساز بدن می شود و رشد و انرژی بدن را نیز کنترل  می کنند.

 

بیمار شدن هیپوتالاموس چه عوارضی دارد؟

 

بروز بیماری و یا ایجاد اختلال در هیپوتالاموس منجر به بروز بیماری های هیپوتالامیکی می شود. برای مثال اگر آسیب فیزیکی به منطقه ای از سر که جزیی از هیپوتالاموس محسوب می شود، وارد شود، ممکن است سبب بروز این نوع اختلال و یا بیماری شود.ضربه به سر از شایع ترین علل بیماری های هیپوتالاموس گزارش شده است.

 

بیماری های مربوط به هیپوتالاموس می تواند منجر به اختلال در اشتها و بروز اختلالات در ساعت درونی بدن شود.

 

اما از آنجا که هیپوتالاموس بر بسیاری از بخش های سیستم غدد درون ریز اثر می گذارد، مشخص کردن علت اصلی بروز اختلال هیپوتالاموس بسیار دشوار به نظر می رسد.

 

ساختار هیپوتالاموس:

۱-ناحیه کنار بطنی: ناحیه کنار بطنی نازک است و کناره بطن سوم را تشکیل می‌دهد.

 

۲-ناحیه میانی: در ناحیه میانی تعدادی هسته به ترتیب از جلو به پشت قرار دارند. از بخش شکمی میانی هیپوتالاموس ، ساقه هیپوفیز منشا می‌گیرد.

 

 

۳-ناحیه جلویی: ناحیه جلویی ساقه هیپوفیز موسوم به برجستگی میانی است که جایگاه ختم پاره‌ای از نورونهای هیپوتالاموسی است. این نورونها ، مواد هورمونی خود را به داخل برجستگی میانی ترشح می‌کنند که توسط سیستم رگی باب هیپوتالاموس- هیپوفیز جذب جذب و به داخل هیپوفیز قدامی برده می‌شوند. در هیپوتالاموس جانبی نواحی هسته‌ای وجود ندارد و نورونهای پراکنده این ناحیه به سوی سیستم لیمبیک و همچنین پایک مغزی روانه می‌گردند.

غده هیپوفیز

 

غده هيپوفيز به عنوان ( غده رئیس ) شناخته میشود، چون هورمون هایی را تولید میکنند که بافت درون ریز واقع در سایر غده ها و اعضا را تحریک و کنترول میکند . همچنین هورمون هایی را ترشح میکند که رشد بدن ، حجم ادرار و انقباض رحم را در طول زایمان کنترول میکنند .

هيپوفيز غده کوچکي است در زير مغز و درون حفره استخوان شب پره که ۰/۵ تا ۱/۵ گرم وزن دارد.

 اين غده شامل دو قسمت است : بخش قدامي و بخش خلفي .

۱بخش قدامي (جلویی) :

اين بخش ساختمان غده اي دارد و آدنو هیپوفیز(Adeno hypophisis) نامیده می‌شود که مهمترین و بزرگترین قسمت هیپوفیز است . این بخش قدامی در انسان ۷۰ درصد وزن غده را تشکیل می‌دهد و محل سنتز و ترشح چندین هورمون است که بیشتر عمل تحریک و تنظیم ترشحات سایر غدد درون ریز را به عهده دارند و به همین جهت آنها هورمونهای محرک (Stimulating hormone) می‌نامند . هورمون پرولاکتین یا لاکتوژن و هورمون رشد یا ( سوماتوتروپین هورمون ) ، از مهمترین هورمونهای بخش قدامی هیپوفیز هستند.

۲بخش خلفي (پسين) :
بخش خلفی که به هیپوتالاموس مربوط است و نورو هیپوفیز (Neuro hypophisis) نامیده می‌شود. این بخش ، ساختمان غده‌اي ندارد ، بلکه بخشي از دستگاه عصبي است و از اجتماع يک‌ سري آکسون (۱) تشکيل شده است . اجسام سلولي (۲) اين آکسون‌ها در هيپوتالاموس مغز قرار دارند .

hypophyse

دو هورمون هيپوفيز پسين عبارتند از : 

۱-هورمون آنتي ديورتيک (به معناي ضد ادرار يا کم‌کننده ادرار که موجب افزايش بازجذب آب توسط نفرونهای کلیه مي‌شود)
۲-هورمون اکسي توسين (به معناي تسهيل کننده زايمان به وسيله تحريک انقباض ماهيچه‌هاي رحم شده و موجب تحريک ترشح شير از غده‌هاي شيري میگردد)

اين هورمون ها در جسم سلولي نورون‌هاي هيپوتالاموس ساخته مي‌شوند و سپس از راه آکسون‌ها به هيپوفيز پسين مي‌آيند و از آنجا به خون مي‌ريزند . پس در عمل، هيپوفيز پسين وظيفه‌اش ذخيره‌سازي و ترشح اين هورمون‌ها است و ساختن آنها در نورون‌هاي (سلول هاي عصبي) هيپوتالاموس صورت مي‌گيرد.

هورمونهای ۷ گانه هیپوفیز:

۱)هورمون رشد :
هورمون رشد باعث افزايش متابوليسم سلول‌هاي بدن و رشد طولي و قطري استخوان‌ها و باعث افزايش قد مي‌شود. در ضمن هورمون رشد موجب سوخت و ساز ۴ گانه یا سوخت و ساز ( پروتئين‌ها ، کربوهیدرات ها (قندها) ، چربیها ، مواد معدنی ) در بدن میشود .

۲)هورمون محرک تيروييد :
موجب فعاليت غده تيروييد مي‌شود.

۳)هورمون پرولاکتين :
اين هورمون سبب رشد پستان‌ها طي بارداري و ترشح شير پس از زايمان مي‌شود. اين هورمون روي سلول‌هاي غدد شيري اثر مي‌گذارد و سبب ساخته شدن شير و ترشح آن به درون کيسه‌هاي شيري مي‌شود. با تولد نوزاد، بلافاصله ترشح لاکتوژن در خون افزايش مي‌يابد و شيرسازي آغاز مي‌شود.

خروج شير از پستان مادر يکي دو روز بعد از تولد بچه شروع مي‌شود و اين تاخير در اثر افزايش تدريجي لاکتوژن در خون و زمان لازم براي تاثير آن بر سلول‌هاي شيرساز پستان است. ترشح لاکتوژن تا زماني که طفل از پستان شير بخورد ادامه خواهد داشت.

۴)کورتيکوتروپين :

اين هورمون باعث افزايش ترشح هورمون‌هاي مترشحه از قشر غدد فوق کليوي مي‌شود.

۵)هورمون محرک جنسي :
FSH و LH که هر دو هورمون‌هاي محرک جنسي محسوب مي‌شوند.

۶)هورمون‌ اکسي‌ توسين :
باعث انقباض عضلات رحم و مجاري شيري پستان‌ها مي‌شود.

۷)هورمون آنتي ديورتيک :
موجب جذب آب و املاح از لوله‌هاي جمع‌کننده ادرار در کليه‌ها مي‌شود .

یادآوری:

هيپوتالاموس، هورمون هایی به نام عوامل آزاد کننده releasing factors را ترشح میکند که کارکرد هیپوفیز را کنترول میکنند و به عنوان رابط بین دستگاه های عصبی و غدد درون ریز است . هیپو تالاموس دقیق ترین ، هوشمند ترین و کوچک ترین آزمایشگاه دنیا میباشد که خداوند در بدن انسان قرار داده این غده در تمام مدت روز و شب خون انسان را آزمایش کرده و هر کمبود یا افزایش مواد را در خون تشخیص میدهد و با برقراری ارتباط با غدد یا دستگاههای حیاتی دیگر ، واکنش یا پاسخ لازم جهت پایداری و ثبات بدن بوجود می آید به عنوان مثال اگر آب بدن کم شود این غده تشخیص میدهد و فوری انسان احساس تشنگی میکند یا اگر میزان قند خون افزایش یابد فوری تشخیص میدهد و دستگاه عصبی فرمان تولید انسولین را به لوزالمعده میدهد .

 به طور کلی هیپوتالاموس مرکز اعمال غریزی است ، مانند احساس گرسنگی، سیری، تشنگی، تنظیم دمای بدن، تنظیم فشار خون، رفتارهای هیجانی مثل خشم و ترس و اضطراب و نیز عاطفه .

توجه:غده به نام پینه آل در عمق مغز قرار دارد. کارکرد دقیق آن هنوز مشخیص نیست. البته معلوم شده است که این غده هورمونی به نام ملاتونین را ترشح می کند که گمان می رود با چرخه روزانه خواب و بیداری مرتبط باشد.

 

دیدگاه خود را بنویسید